Historia

W przeciwieństwie do powszechnego przekonania mediacja jako alternatywna metoda rozwiązywania sporów nie jest zjawiskiem nowym. W wielu aspektach mediacja stosowana była wcześniej niż formy współczesnych postępowań przed sądami.

Najwcześniej dowiadujemy się o stosowaniu mediacji w państwie Sumerów. W kulturze Sumerów przed tradycyjnym rozwiązaniem sporu przez radę mającą pełnić funkcję sądów, sprawa była przedstawiana “maszkimowi”, którego rolą była pomoc stronom w rozwiązaniu sporu.

Mediacja była znana prawie we wszystkich kulturach starożytnych. W czasach Konfucjusza rozstrzygnięcie sporu przez organ sądowy uważano jako “drugi najlepszy sposób rozwiązywania sporów”. Najbardziej ceniono sobie w tym okresie powszechnie stosowaną drogę rozwiązywania sporów przez tzw. pośrednika. Pośrednik ten przekazywał informacje i oferty stronom konfliktu tak długo, aż same doszły do rozwiązania sporu w sposób najbardziej im odpowiadający. Utarte w czym czasie normy zachowania wymagały, ażeby pośrednik powstrzymał sie od aktywnej roli w rozstrzygnięciu sporu i nie odgrywał roli arbitra. Jego zadaniem było, podobnie jak we współczesnej mediacji, ułatwienie stronom rozwiązania sporu.


Mediacja była jedną z dominujących form rozwiązywania sporów w Azji, Europie, Afryce oraz wśród plemion indiańskich. Co więcej, w niektórych częściach Azji uważano wniesienie sprawy do sądu za “wstydliwą ostatnią instancję” rozstrzygnięcia sporu, wykorzystywaną przez strony dopiero wtedy, gdy wypróbowały one inne możliwości jego rozwiązania.

Na obszarach, gdzie dominującą formą religii był buddyzm, wykształciła się zaawansowana sztuka mediacji. W Indiach, w wioskach hinduskich stosowano tradycyjny system wymiaru sprawiedliwości zwany panchaya. W systemie tym ława starszych złożona z pięciu osób pełniła wielorakie funkcje, w tym również mediatorów.

W kulturze żydowskiej mediacja była wykorzystywana juz w czasach biblijnych, zarówno przez przywódców politycznych, jak i religijnych. Również rabini w Europie korzystali z mediacji w rozwiązywaniu konfliktów między członkami społeczności żydowskiej.

Mediacja była również znaną formą rozwiązywania konfliktów w kulturze chrześcijańskiej. Zgodnie z Ewangelią według św. Mateusza “jest jeden Bóg i jeden mediator pomiędzy Bogiem i człowiekiem, imieniem Jezus Chrystus”. Niektórzy uważają, że pojmowanie roli Chrystusa jako najwyższego mediatora spowodowało, że duchowni podejmowali się często roli mediatorów pomiędzy wiernymi. W Ewangelii według św. Mateusza znajdujemy również opis procedury dotyczącej rozwiązywania sporów. Procedura ta zakłada, że w przypadku sporu powinno dojść między stronami do rozmowy. Jeżeli rozmowa nie da efektów, strony powinny zastosować mediację. Jeśli mediacja nie zakończy sie ugodą, wówczas strony, według schematu zapisanego w Biblii, powinny poddać spór rozstrzygnięciu przez przedstawicieli społeczności.

Wraz z rozwojem laickiego świata zachodniego mediacje stosowane były w świecie handlu i produkcji wyrobów, gdzie cechy pełniły funkcje forów mediacyjnych, a ich członkowie – funkcje mediatorów.

Swoją sławę mediacja zdobywała także jako środek rozwiązywania konfliktów międzynarodowych: Wielka Brytania była mediatorem pomiędzy Portugalią a Brazylią (1925 r.), Francja między Anglią i Grecją (1849 r.), Francja i Anglia pomiędzy Hiszpanią i Marokiem (1844 r.). Mediatorami byli papieże Leon XIII (1885 r.) w sporze pomiędzy Niemcami a Hiszpanią i prezydenci: Teodor Roosvelt (wojna rosyjsko-japońska) oraz Jimmy Carter w konflikcie między Izraelem i Egiptem (porozumienie w Camp Davied).

Jednakże swoją drogę do kariery rozpoczęła mediacja w latach 70-tych w USA.
W latach siedemdziesiątych gospodarce i wymiarowi sprawiedliwości USA groził paraliż. Wieloletnie oczekiwanie na wyroki w sądach, ich przewlekłe procedury i bardzo wysokie koszty stanowiły zagrożenie dla sprawnie funkcjonującego państwa.

Pilotażowo wprowadzono tzw. alternatywne metody rozwiązywania konfliktów, ADR-y (Alternative Dispution Resolution), odformalizowane procedury w których strona trzecia (ale nie sąd) pomaga stronom konfliktu w jego rozwiązaniu i zawarciu porozumienia. Rezultaty tych procedur okazały się tak skuteczne, że wprowadzono je do amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości.

Wielu ekspertów uważa, że bez ADR-ów gospodarka amerykańska byłaby dziś sparaliżowana, bowiem obecnie ponad 90% sporów rozwiązuje się dzięki mediacjom i innym metodom rozwiązywania konfliktów. Ponad 2000 kancelarii prawniczych zobowiązało się do proponowania stronom mediacji. Firmy bardzo często zastrzegają w kontraktach i umowach o pracę tzw. klauzule mediacyjne - obowiązkowe procedury przed skierowaniem sprawy do sądu. Dzięki temu sądy są uwolnione od zalegających latami spraw.

Mediacje i inne pozasądowe metody rozwiązywania sporów od lat z powodzeniem funkcjonują także w Unii Europejskiej, która wydała kilka aktów prawnych zalecających krajom członkowskim stosowanie ADR- w tym przede wszystkim mediacji, która zyskała sławę “królowej ADR”. Mediacja jako najbardziej skuteczna w rozwiązywaniu sporów, stała się najlepszym lekarstwem na konflikty i spory.

Do polskiego wymiaru sprawiedliwości mediacje są wprowadzone od niedawna. Od 1997 r. funkcjonują w sprawach karnych, a od 10 grudnia 2005 r. w sprawach z zakresu prawa cywilnego, prawa gospodarczego, prawa rodzinnego i prawa pracy.

Według danych Banku Światowego Polska zajmuje dopiero 134 miejsce na liście czasu trwania procedury dochodzenia roszczeń, które średnio zajmuje w naszych sądach 1000 dni! Mediacje powinny zatem również w naszym kraju przyczynić się do rozładowania “zakorkowanego” systemu sądownictwa oraz uwolnić sądy od zalegających latami spraw.

Literatura:

  1. R.M. Calkins, Mediation: A. Gentler South Dakota Law Rewiev, No 41, 1996,
  2. S.G. Bullock, Linda R. Gallagher, Surveying the State of the Mediative Art: Guide to Institutionalizing Mediation in Louisiana, 57 La. L. Rev. 885,
  3. Ibidem,
  4. R. Roger, J. Patterson, Dispute in the World of Alternativea, 37 Cath. U., L. Rev. 549,
  5. J. D. Rosenberg, In Defense of Mediation, 33 Ariz. L. Rev. 467, 1991,
  6. L. Riskin, Mediation and Lawyers, 43 Ohio St. L. J. 29, 1982,
  7. F.S.C. Northrop, The Mediation Approval Theory of Law in American Legal Realism, 44 Va. L.Re., 1958,
  8. Ch. Moore, The Mediation Process, Josey Publ., San Francisco, 1996,
  9. Ewa Gmurzyńska, Mediacja w spawach cywilnych w amerykańskim systemie prawnym. Zastosowanie w Europie i w Polsce, Wydawnictwo C.H. Beck, 2007,
  10. Maciej Bobrowicz, Mediacje gospodarcze – jak mediować i przekonywać, Wydawnictwo C.H. Beck, 2007,

v  Istota mediacji

Mediacja (łac. mediare – być w środku) to nowoczesne i skuteczne postępowanie, w którym strony dobrowolnie i aktywnie uczestniczą w rozwiązywaniu sporu przy pomocy osoby trzeciej – bezstronnego mediatora.

Postępowanie mediacyjne jest nową pozasądową metodą rozwiązywania sporów. To ludzki proces, bez teatru sceny sądowej. Jest mniej przykry dla stron sporu niż rozprawa przed sądem.

Celem mediacji nie jest ustalenie, kto ma rację, lecz jakie są interesy i potrzeby stron oraz trwała likwidacja konfliktu poprzez wypracowanie rozwiązania możliwego do zaakceptowania przez obie strony.

Mediacja może się odbyć na podstawie umowy stron sporu z mediatorem (mediacja umowna), albo na skutek postanowienia sądu, kierującego sprawę do mediacji (mediacja sądowa).

W drodze mediacji mogą być rozpatrywane wszelkie sprawy cywilne, które mogą być rozstrzygane w drodze ugody zawartej przed sądem. Ugoda zawarta przed mediatorem ma moc ugody zawartej przed sądem, po zatwierdzeniu przez sąd podlega wykonaniu w drodze egzekucji.

W mediacji nie ma wygranych i przegranych, gdyż wygrywają obie strony sporu.
Jest ona tańsza niż postępowanie sądowe (szacuje się, że nawet sześciokrotnie) oraz znacznie szybsza.
Skuteczność mediacji potwierdzają wszystkie statystyki z jej zastosowania, w tym w USA, Unii Europejskiej oraz w wielu innych krajach.

Poniżej, według S. Pieckowskiego, analiza efektywności mediacji w zestawieniu kryteriów porównawczych z postępowaniem przed sądem państwowym lub sądem prywatnym (arbitrażem).

 

KRYTERIA            MEDIACJA             SĄD                 ARBITRAŻ



koszty                  b. niskie           wysokie               wysokie



czas                     b. krótki           b. długi                  długi
             (kilka dni lub tygodni)       (lata)                   (lata)



kto decyduje          strony              prawnicy                prawnicy



zasady                  
postępowania          brak             b.sformalizowane     częściowo
dowodowego                                                            sformalizowane



poufność                pełna                 brak                     pełna



cel                       przyszłość          przeszłość              przeszłość



komunikacja
stron                    intensywna            brak                    niewielka



problemy
z jurysdykcją              brak               istnieją              niekiedy istnieją



poziom
satysfakcji stron         duża               b. niska                     niska



rezultat          sukces obydwu stron   sukces/przegrana     sukces/przegrana



czynnik
napięcia            likwidacja stresu      kontynuacja stresu      kontynuacja stresu